Tinh giản bộ máy: Nhìn từ chiến lược chính phủ số của Estonia

100% kỹ thuật số và 0% “quan liêu”

Nằm giữa Latvia và Nga với đường bờ biển dài chạy dọc theo biển Baltic và vịnh Phần Lan, quốc gia Baltic với 1,3 triệu dân này đã triển khai thành công một dự án đầy tham vọng nhằm số hóa hoàn toàn các hoạt động quản lý chính phủ. Mục tiêu cuối cùng để giảm bớt tình trạng quan liêu, tăng tính minh bạch và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Theo thống kê, Estonia đạt chỉ số trên mức trung bình của Liên minh châu Âu (EU) trong việc cải thiện các kỹ năng số của công dân và các chuyên gia công nghệ thông tin (CNTT) chiếm tỷ lệ cao trong danh mục việc làm (6,7%). Estonia cũng có tỷ lệ chuyên gia CNTT nữ cao thứ 2 trong EU (26,8%).

Estonia mới đây đã tuyên bố rằng đất nước đã số hóa 100% các dịch vụ chính phủ với ly hôn điện tử là bước cuối cùng. Tuyên bố chính thức cũng nêu rõ rằng 100% chính phủ số sẽ đi đôi với việc không có bất kỳ hình thức quan liêu nào.

Ly hôn vốn là một quá trình phức tạp và nhạy cảm về mặt cảm xúc. Bằng cách số hoá dịch vụ này, Estonia đã chứng minh được khả năng đổi mới của mình ngay cả trong những lĩnh vực đòi hỏi sự tinh tế và cẩn trọng. Các cặp đôi hiện có thể nộp đơn ly hôn trực tuyến, truy cập các biểu mẫu đã điền sẵn và hoàn tất thủ tục ly hôn với ít căng thẳng nhất. Kể từ khi ra mắt, 53% đơn xin ly hôn đã được nộp trực tuyến, phản ánh hiệu quả và sự tiện lợi của dịch vụ.

“Việc số hóa ly hôn phản ánh cam kết của Estonia trong việc làm cho ngay cả những sự việc phức tạp nhất trong cuộc sống trở nên đơn giản và dễ tiếp cận hơn. Không chỉ là về công nghệ mà là về việc tạo ra các dịch vụ đáp ứng nhu cầu của công dân trong thời điểm khó khăn”, bà Enel Pungas, Trưởng phòng Dữ liệu Dân số tại Bộ nội vụ Estonia, cho hay.

Dịch vụ này cũng cung cấp các công cụ để phân chia tài sản hôn nhân và điều hướng các thỏa thuận nuôi con, thể hiện sự tận tụy của nhà nước đối với các giải pháp lấy người dùng làm trung tâm.

Ngày nay, dù là giáo dục, năng lượng, an ninh nội bộ, quốc phòng, kinh doanh hay thương mại, người dân Estonia đang quản lý hầu hết các quy trình này trong không gian kỹ thuật số một cách minh bạch và tiện lợi.

Vạch ra lộ trình từ rất sớm

Thành công của chính phủ điện tử Estonia không đến dễ dàng, đó là thành quả của nhiều năm làm việc cần cù với nguồn lực hạn chế. Một trong những cải tiến quan trọng nhất đưa xã hội số vào diễn ngôn chính trị ở Estonia là chương trình quốc gia về tin học hóa các trường học có tên Tiger Leap (tạm dịch: Bước nhảy của hổ), được triển khai vào năm 1997.

Mục tiêu chính của Tiger Leap là kết nối tất cả các trường học bằng Internet, trang bị máy tính cho các trường học và bắt đầu sử dụng công nghệ thông tin vào quá trình dạy và học.

Vào năm 2000, tất cả các trường học tại Estonia đều được cung cấp máy tính và 1 năm sau đó tất cả các trường học đều được kết nối Internet. Tiếp đó, các khóa học công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) cơ bản dành cho giáo viên đã được tổ chức. Khoản đầu tư vào kiến thức và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số này đã mang lại lợi ích cho người dân và chính phủ Estonia trong những năm tiếp theo.

Từ năm 1997, Estonia bắt đầu xây dựng xã hội số thông qua hệ thống quản trị điện tử để cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Sau đó, hệ thống e-Estonia ra đời, đây là một chính sách dẫn đến sự phát triển của các dịch vụ điện tử bao gồm i-Voting, e-Tax Board, e-Business, e-Banking, e-Ticket, e-School, e-Governance Academy, cũng như một số ứng dụng di động.

Được sử dụng trong các tổ chức chính phủ từ năm 2000, X-Road đã trở thành trục xương sống của e-Estonia. X-Road thực hiện việc trao đổi trực tiếp dữ liệu giữa các tổ chức mà không cần tới trung gian. Tất cả dữ liệu gửi đi đều được ký số và mã hóa, còn dữ liệu đến được xác thực và lưu lại nhật ký.

Ngoài X-Road, một phần công nghệ quan trọng khác của cơ sở hạ tầng chính phủ điện tử của Estonia là blockchain. Vào năm 2012, Estonia trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới triển khai blockchain trong các hệ thống sản xuất, nơi công nghệ này hiện được sử dụng để đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu được lưu trữ và bảo vệ dữ liệu khỏi các mối đe dọa từ nội bộ.

Công nghệ mà Estonia tận dụng là KSI, một công nghệ blockchain được tạo ra vào năm 2007 và được thiết kế tại Estonia. Kể từ đó, công nghệ này đã được Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và Bộ Quốc phòng Mỹ áp dụng.

Estonia đã mở rộng tính khả dụng của các dịch vụ điện tử của mình vào năm 2014 khi trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới cung cấp quyền cư trú điện tử cho người nước ngoài. Được gọi là e-Residency, chương trình này trang bị cho cư dân điện tử một thẻ thông minh mà họ có thể sử dụng để ký các tài liệu và cung cấp cho họ quyền truy cập vào các dịch vụ của Estonia như thành lập công ty trực tuyến từ bất kỳ nơi nào trên thế giới, mở tài khoản ngân hàng, xử lý thanh toán và thuế.

Ngày nay, chỉ mất khoảng 3 phút để người dân Estonia khai thuế trực tuyến, với 98% người dân đăng ký thu nhập của họ bằng phương thức điện tử. Khoảng 95% phí đỗ xe được thanh toán qua điện thoại di động. Có tới 98% người dân Estonia có thẻ căn cước và phần lớn người trưởng thành đều có chữ ký số. Các giải pháp này đã giúp Estonia tiết kiệm hơn 800 năm thời gian làm việc và 2% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hàng năm, theo báo cáo mới của công ty tư vấn PwC.

Những rủi ro tiềm tàng

Dù đạt được nhiều thành tựu, Estonia cũng gặp phải không ít rắc rối khi đi theo con đường số hóa. Vì toàn bộ dân số và chính phủ Estonia hoạt động trong không gian kỹ thuật số nên có vô số lỗ hổng có thể xảy ra do vi phạm kỹ thuật về quyền riêng tư dữ liệu hoặc do sự can thiệp của con người.

Vào tháng 4/2007, Estonia đã trở thành mục tiêu của một vụ tấn công mạng nghiêm trọng được nhiều người thừa nhận là cuộc “chiến tranh mạng” đầu tiên trên thế giới.

Mặc dù không có dữ liệu nào bị đánh cắp trong vụ tấn công, tuy nhiên, hàng loạt website của ngân hàng, phương tiện truyền thông và một số dịch vụ công của chính phủ đã bị gián đoạn trong 22 ngày, trong khi một số dịch vụ khác đã bị gỡ bỏ hoàn toàn.

Trong nhiều ngày, các dịch vụ chính như y tế, giáo dục, giao thông và truyền thông đã bị ảnh hưởng, làm chệch hướng cuộc sống thường ngày của tất cả người dân Estonia. Nhưng quốc gia này đã sử dụng kinh nghiệm cay đắng này như một bài học và hiện đã trở thành một trong những quốc gia hàng đầu về an ninh mạng.

Để bảo vệ dữ liệu của mình hơn nữa, Estonia đã phát triển “đại sứ quán” dữ liệu, tức máy chủ nằm ngoài quốc gia theo thẩm quyền pháp lý của Estonia. Nhờ các bản sao kỹ thuật số, dữ liệu có thể được truy xuất trong trường hợp xảy ra sự cố dữ liệu lớn trong nước.

Quốc gia vùng Baltic tự hào rằng công dân của mình hầu hết đều tuân thủ luật pháp do đó họ ghi nhận rất ít vi phạm. Có lẽ đó là một lý do nữa khiến đất nước này hiện nay được coi là hình mẫu cho thế giới trong việc áp dụng chính phủ điện tử.