Báo chí kinh tế Việt Nam: Trăm năm bàn chuyện giao thương

Tờ báo kinh tế đầu tiên

Nếu xét một cách “thoáng”, tờ báo kinh tế đầu tiên của Việt Nam đã xuất hiện từ năm 1883 và đó là một tờ bằng tiếng Pháp - Le Bulletin du Comité d’études agricoles industrielles et commerciales de l’Annam et du Tonkin (Bản tin của Ủy ban nghiên cứu canh nông, kĩ nghệ và thương mại của Trung Kì và Bắc Kì) phát hành tại Hà Nội.

Còn nếu xét một cách “khắt khe” đúng tiêu chuẩn, tờ báo kinh tế đầu tiên là tờ Nông Cổ Mín Đàm xuất bản bằng tiếng Việt. Tờ báo này được toàn quyền Đông Dương Paul Doumer (được biết đến rộng rãi là người quyết định xây cầu Long Biên tại Hà Nội) cấp phép hoạt động ngày 14/2/1901. Chủ báo là Paul Canavaggio – một chủ đồn điền, thương gia đồng thời là Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ. Hai chủ bút là Lương Khắc Ninh (giai đoạn 1901 – 1906) và Trần Chánh Chiếu (giai đoạn 1906 – 1908).

Đúng như tên gọi của mình - Nông Cổ Mín Đàm (nghĩa đen là uống trà bàn chuyện nông nghiệp và thương nghiệp) – báo chú trọng thông tin hàng hóa như giá gạo, cao su, cà phê, trà… và phổ biến kiến thức canh nông, chăn nuôi. Nhưng vượt trên ý nghĩa thông tin, đây là tờ báo có tinh thần cải cách kinh tế mạnh mẽ. Ngay số đầu tiên, chủ bút Lương Khắc Ninh đã khẳng định: “Sự đại thương là đệ nhất cách giúp cho dân phú quốc cường. Xin anh em xét lại mà coi, hễ dân giàu là nước giàu chung, còn dân nghèo thì nước cũng không giàu đặng. Tờ này mới khởi hành, nên tỏ một ít cho chư vị quý nhơn rõ ý nhật báo, chỉ muốn cho người bổ quốc có kỹ nghệ và thương mãi, đặng làm cho hiệp với người Khách và người Thiên trước”.

Lương Khắc Ninh đã viết hàng trăm bài báo mang tinh thần cải cách kinh tế, từ việc chỉ ra các hạn chế trong tư tưởng của người Việt, kêu gọi thay đổi tư duy làm ăn, đến phân tích mô hình kinh doanh của người Pháp, người Hoa như một hình mẫu tham chiếu. Đến thời chủ bút Trần Chánh Chiếu, ông tiếp tục vận động người Việt thay đổi tư duy kinh tế, hợp tác với nhau để tăng sức cạnh tranh. Đáng chú ý, Trần Chánh Chiếu còn kêu gọi cho Minh tân ở Nam Kì. Phong trào này bùng lên trong giai đoạn 1906 – 1908, để lại những giá trị quý báu.

Báo chí kinh tế trước năm 1945

Sau Nông Cổ Mín Đàm, báo chí kinh tế tại Việt Nam phát triển tốt hơn. Nhiều tờ báo kinh tế đã liên tiếp ra đời. Ở Nam Kì, nổi bật là tờ Nhật báo tỉnh (Le Moniteur des Provinces) hoạt động trong giai đoạn 1905 – 1912. Tờ báo này ra ngày thứ Năm hàng tuần, chuyên phổ biến các văn bản pháp quy liên quan đến nông nghiệp vùng Sài Gòn – Gia Định và các tỉnh phụ cận. Năm 1920, tờ tuần báo Nam Kì kinh tế báo cũng được ra đời, hoạt động trong 4 năm, từ 1920 đến 1924, chuyên thông tin về tình hình kinh tế, ngân hàng, tin tức về lúa gạo, cao su ở Nam Kì và cả Đông Dương, Pháp.

Những năm tiếp theo, làng báo Nam Kì chứng kiến sự gia nhập của các tờ kinh tế khác như: Canh nông luận hoạt động trong giai đoạn 1929 – 1931, tờ bán nguyệt san Mua và Bán hoạt động trong khoảng 1927 – 1929, tờ Phòng Canh nông Nam Kì Tạp chí hoạt động trong khoảng 1933 – 1934, tờ Công Thương hoạt động năm 1935, tờ tuần báo Nông Công Thương hoạt động trong khoảng 1936 – 1944, tờ Việt Nam Thương mại Kĩ nghệ hoạt động trong khoảng 1938 – 1939…

Ở Bắc Kì, tờ báo kinh tế nổi tiếng là Khai hóa ra đời năm 1921 của doanh nhân Bạch Thái Bưởi. Tờ báo có tôn chỉ: “Một là giúp đồng bào ta tự khai hoá, dạy bảo lẫn nhau... mở mang con đường thực nghiệp. Hai là giãi bày cùng Chính phủ bảo hộ những yêu cầu thiết thực, chính đáng của quốc dân. Ba là diễn giải những ý kiến, những lợi ích, tác hại của các công việc Chính phủ đang làm...".

Bên cạnh đó còn có 2 tờ đáng chú ý khác là Thực nghiệp Dân báo (hoạt động trong khoảng 1920 -1933) và Tràng An báo cùng phiên bản tiếng Pháp là La Gazette de Hué ở Huế phát hành từ 1935 – 1942 của doanh nhân Bùi Huy Tín.

Ngoài những tờ chuyên kinh tế như trên, thời kì trước 1945 cũng ghi nhận sự phổ biến của thông tin kinh tế trên các tờ báo phổ thông khác, cho thấy nhu cầu thông tin kinh tế ngày càng lớn tại Việt Nam.

Báo chí kinh tế trong hai cuộc kháng chiến

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập và bước vào cuộc kháng chiến trường kì chống thực dân Pháp kéo dài từ năm 1946 đến năm 1954. Trong 9 năm đó, nền báo chí cách mạng Việt Nam tập trung thực hiện các nhiệm vụ chính trị. Các tờ báo kinh tế đáng chú ý trong giai đoạn này có thể kể đến là tờ Tấc đất xuất bản số đầu tiên 7/12/1945 - là tiền thân của báo Nông nghiệp Việt Nam.

Bên cạnh đó có tờ Mặt trận Kinh tế, một trong những tiền thân của báo Công Thương, xuất bản hai số đầu tiên cuối năm 1948 giữa chiến khu Việt Bắc. Giai đoạn đầu, tờ tin này xuất bản khoảng 2-5 tháng một số, từ tháng 1/1950 xuất bản đều đặn tháng một số. Tờ tin Mặt trận Kinh tế xuất bản mỗi số từ 16 đến 24 trang, với các trang, mục như: Địa lý kinh tế các tỉnh, ABC Kinh tế học, Trên mặt trận kinh tế có gì lạ?, Nói chuyện kinh tế, Luật kinh tế hiện hành…

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, miền Bắc được giải phóng, bước vào quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa. Nền hòa bình giúp báo chí cách mạng nói chung, báo chí kinh tế nói riêng hoạt động ấn tượng hơn. Giai đoạn này, miền Bắc có nhiệm vụ lớn là hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân dân. Vì vậy, các tờ báo hầu hết đi sâu vào thực tiễn khôi phục và phát triển kinh tế xã hội. Các nhà báo đã đến với các nông trường, nhà máy, hợp tác xã nông nghiệp để viết bài về sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nhiều tờ báo đã viết về công cuộc khôi phục tuyến đường sắt Hà Nội – Lạng Sơn, công trường Bắc Hưng Hải, sự khôi phục kinh tế ở Điện Biên Phủ…

Theo nghiên cứu của tác giả Phạm Thị Thanh Tịnh, trong cuốn “Báo chí thế giới và Việt Nam: Lịch sử và đương đại”, báo chí cách mạng giai đoạn này ghi nhận hoạt động năng nổ trong lĩnh vực nông nghiệp. Các báo Nhân dân, Cứu quốc với đội ngũ phóng viên viết về nông nghiệp có kinh nghiệm như Hữu Thọ, Phan Quang, Hà Đăng, Thái Duy, Hải Như đã về các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ khảo sát, rút kinh nghiệm về phong trào hợp tác hóa nông nghiệp qua các bài như: “Hợp tác hóa ở Thái Bình, vài nét về phong trào”, “Mấy kinh nghiệm tốt trong phong trào hợp tác hóa nông nghiệp ở Hải Dương” (Nhân dân 1959) của Hà Đăng; “Phát động tư tưởng tốt, lập hợp tác xã tốt” của Hữu Thọ (Nhân dân 1959); “Mấy ý kiến về phong trào hợp tác hóa nông nghiệp ở Sơn Tây” (Nhân dân 1959) của Phan Quang, Thanh Sơn và Hồng Thái. Không chỉ là khảo sát và nghiên cứu phong trào ở địa phương, báo Nhân dân còn đề xuất những vấn đề về đường lối, cơ sở lí luận qua phong trào hợp tác hóa nông nghiệp.

Nhà báo Hoàng Tùng có 1 loạt bài như: “Hợp tác hóa nông nghiệp – con đường duy nhất đưa nông dân đến no ấm, hạnh phúc và tự do”, “Vận động hợp tác hóa nông nghiệp là một cuộc đấu tranh cách mạng to lớn và khó khăn”. Hữu Thọ viết “Vì sao lúa chiêm năm nay ở Vĩnh Linh tốt chưa từng có” và “Phong trào hợp tác hóa ở Sơn Tây đang được củng cố”. Phan Quang viết “Vượt bậc”…

Trong lĩnh vực công nghiệp, báo chí bấy giờ đi vào phản ánh tạo động lực tinh thần, khích lệ động viên cho công nhân, xí nghiệp hăng say sản xuất.

Các tờ báo nổi bật giai đoạn này có thể kể đến là Canh nông tập san - cơ quan nghiên cứu, phổ thông, truyền bá canh nông của Bộ Canh nông (nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam) xuất hiện tháng 10/1952; báo Nông lâm – cơ quan phổ biến kỹ thuật của Bộ Canh nông xuất bản năm 1960; báo Nông nghiệp – cơ quan của Bộ Nông nghiệp xuất bản năm 1962; tập san Thống kê xuất bản năm 1962 (tiền thân của tờ Con số và Sự kiện)… Đặc biệt là báo Giao thông - tờ báo đã đăng tải tuần báo đầu tiên vào ngày 31/1/1963, sau khi được Thủ tướng cấp phép xuất bản vào ngày 27/11/1962 trên cơ sở hợp nhất một số tờ báo trong ngành như báo Hỏa xa thuộc Tổng cục Đường sắt, báo Xe hơi thuộc quốc doanh vận tải Trung ương, bản tin Bưu điện thuộc ngành Bưu điện.

Báo chí kinh tế sau ngày thống nhất đất nước

Sau chiến thắng mùa Xuân 1975, đất nước được thống nhất, nền báo chí cách mạng Việt Nam bước vào một giai đoạn phát triển mới. Dù vậy, trong khoảng 10 năm đầu tiên, báo chí kinh tế vẫn đi theo quán tính cũ, chưa có sự đột phá cả về số lượng lẫn chất lượng. Thời kì này ghi nhận sự xuất hiện của một số tờ mà sau này sẽ phát triển thành các đơn vị báo chí có tiếng, điển hình như tờ tin Nông dân mới (năm 1984, hiện là báo Nông thôn ngày nay).

Phải từ đầu những năm 90 trở đi, các tờ báo “thuần” kinh tế mới ra đời ồ ạt và phát triển mạnh mẽ. Tờ báo kinh tế đầu tiên của thời kì này là Thời báo Ngân hàng (1990), tiếp theo là Thời báo Kinh tế Sài Gòn (tháng 1/1991), báo Đầu tư (tháng 6/1991), Thời báo Kinh tế Việt Nam (tháng 9/1991), Thời báo Tài chính Việt Nam (1993), Diễn đàn Doanh nghiệp (1993), Sài Gòn tiếp thị (1995), báo Xây dựng (1998), báo Hải quan (1999)… Đây đều là những tờ rất tiêu biểu, có chất lượng cao, số lượng phát hành lớn, trở thành thương hiệu được đông đảo bạn đọc yêu mến.

Ví dụ như Thời báo Kinh tế Việt Nam, buổi ban sơ là tờ Thông tin Kinh tế, xuất bản tháng 9/1991, đến tháng 12/1991 mới có tên như trên và hiện nay mang tên Tạp chí Kinh tế Việt Nam. Khi mới ra đời, tờ báo được cấp phép 1 tuần 1 kì, nhưng thực tế trong cả năm đầu tiên, chỉ ra được mỗi tháng 1 kì. Phải sang năm 1992, báo mới ra được 1 tháng 2 kì, rồi đầu năm 1993 lên được 1 tuần 1 kì, cứ vậy tăng dần lên. Đây cũng là đơn vị báo chí đầu tiên tại Việt Nam chính thức kí kết hợp tác với Ringier (tập đoàn báo chí lớn nhất Thụy Sĩ khi đó có doanh số 1,2 tỷ USD/năm, hơn 8.000 nhân sự).

Ngay từ những năm đầu tiên, Thời báo Kinh tế Việt Nam đã nhận được sự chào đón nồng nhiệt của giới chuyên môn và cộng đồng kinh doanh, nhờ đó phát triển hết sức nhanh chóng. Đến năm 1994, Vietnam Economic Times – phiên bản tiếng Anh của tờ báo được xuất bản, trở thành tờ báo đối ngoại lớn nhất Việt Nam với số lượng hàng vạn bản mỗi kì. Cũng trong năm này, ấn phẩm The Guide ra đời. Đến năm 1996, Tạp chí Tư vấn Tiêu & Dùng tiếp tục được ra mắt bạn đọc, tháng in 2 kì, mỗi kì hàng vạn bản. Năm 1998, VnEconomy – phiên bản báo điện tử của tờ báo, được ra mắt. Đến tháng 11/2006, tờ báo chính thức chuyển từ tuần báo sang nhật báo.

Với Đầu tư, tờ báo được thành lập vào tháng 6/1991 theo quyết định của Chủ nhiệm Ủy ban Nhà nước về Hợp tác và Đầu tư (SCCI) với tên gọi ban đầu là báo Việt Nam Đầu tư Nước ngoài. Đây là kết quả của sự hợp tác giữa SCCI và một nhóm nhà báo người Australia điều hành Công ty Vietnam Investment Review (VIR) tại Hồng Kông, nhằm xuất bản một tờ báo về đầu tư nước ngoài tại Việt Nam. Hai bên ký hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC) trong tháng 6/1991 và tờ báo chính thức phát hành số đầu tiên vào ngày 27/9/1991 gồm hai ấn phẩm Việt Nam Đầu tư Nước ngoài (tiếng Việt) và Vietnam Investment Review (tiếng Anh). Đây là mô hình hợp tác báo chí có yếu tố nước ngoài đầu tiên ở Việt Nam thời kỳ đầu Đổi mới.

Hồi ức của GS.TSKH Nguyễn Mại, nguyên Phó chủ nhiệm SCCI kiêm tổng biên tập đầu tiên của tờ báo, cho biết trong việc hợp tác BCC với Công ty VIR, phía Việt Nam chịu trách nhiệm nội dung, biên tập bài vở, còn bên nước ngoài mua tin quốc tế, chuyển dịch bài viết tiếng Việt sang tiếng Anh, in, quảng cáo, phát hành, tiếp thị. Trong 2 năm đầu, mỗi tháng, bên nước ngoài trả cho bên Việt Nam 23.000 USD, sau đó tăng dần. Hàng năm, nếu bên nước ngoài có lãi thì bên Việt Nam được hưởng 15% tổng số lãi sau thuế. Đến tháng 9/1996, báo được mang tên Đầu tư như hiện nay, nhân việc SCCI và Ủy ban Kế hoạch Nhà nước hợp nhất thành Bộ Kế hoạch và Đầu tư, đồng thời báo cũng nâng kì phát hành từ một lên 2 số/tuần. Hiện, báo Đầu tư đang duy trì các sản phẩm: báo Đầu tư, Đầu tư Chứng khoán…

Ngoài các tờ báo lớn tiêu biểu nêu trên, đi cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế Việt Nam, từ những năm 2000 trở đi, báo chí kinh tế Việt Nam bắt đầu bước vào giai đoạn “bùng nổ” với sự ra đời của nhiều tờ báo, tạp chí “thuần” kinh tế mà đến nay vẫn đang hoạt động tốt như: Nhịp cầu đầu tư, Nhà đầu tư, Đầu tư tài chính, Nhà quản lý, Mekong Asean, Tài chính doanh nghiệp, Bất động sản Việt Nam…

Không chỉ có các tờ báo, tạp chí “chính thống”, các trang tin, trang mạng xã hội về kinh tế - tài chính cũng liên tiếp ra đời, nổi bật là Vietstock của Công ty Tài Việt ra mắt năm 2002, CafeF của VCCorp ra mắt năm 2008, CafeLand ra mắt năm 2010 hay về sau như Vietnambiz, Nguoiquansat…

Điều đáng chú ý là mức độ chuyên môn hóa của các đơn vị báo chí ngày càng được gia tăng, có những tờ chỉ chuyên hoặc mạnh về một mảng như chứng khoán, ngân hàng hay bất động sản.

Một hiện tượng đáng nói hơn nữa là ranh giới giữa báo chí chính trị - xã hội và báo kinh tế ngày càng được xóa nhòa. Ở thời điểm hiện tại, hầu hết các tờ báo, tạp chí đều mở chuyên mục kinh tế, thậm chí có hẳn chuyên trang về tài chính, ngân hàng, bất động sản, tài chính xanh, tài chính số… để cung cấp thông tin cho bạn đọc.

Hơn cả thông tin

Có thể nói trong vòng 30 năm qua, báo chí kinh tế Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc, không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng khi thông tin hết sức đa dạng, bao phủ khắp lĩnh vực của nền kinh tế Việt Nam cũng như kinh tế thế giới với mức độ chuyên sâu ngày càng gia tăng. Các tờ báo, tạp chí kinh tế đã cung cấp bức tranh toàn cảnh về nền kinh tế, cổ vũ cho công cuộc cải cách thể chế, phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp, nêu các ý tưởng làm ăn mới mẻ, đấu tranh với những biểu hiện tiêu cực, nâng cao vị thế của doanh nhân và khuyến nghị chính sách hết sức hiệu quả. Hoạt động của các đơn vị báo chí không chỉ dừng lại ở mặt báo mà còn diễn ra với vô số chương trình, sự kiện, hội thảo, tọa đàm, diễn đàn… Chẳng hạn như báo Đầu tư trong nhiều năm qua đã tổ chức rất thành công Diễn đàn mua bán sáp nhập (Diễn đàn M&A), thu hút sự quan tâm lớn của giới đầu tư, kinh doanh.

Bên cạnh đó, các tờ báo kinh tế còn lập nhiều giải thưởng mang ý nghĩa tôn vinh doanh nghiệp, doanh nhân Việt Nam, tạo bệ phóng cho các đơn vị này vươn lên phát triển. Tiêu biểu nhất là chương trình Hàng Việt Nam chất lượng cao do báo Sài Gòn tiếp thị khởi xướng từ năm 1997, gây tiếng vang rộng lớn mà tinh thần của nó vẫn được duy trì cho đến tận ngày nay.

Thời báo Kinh tế Việt Nam cũng có nhiều giải thưởng đáng chú ý, ví như giải thưởng The Guide Awards (phối hợp với Tổng cục Du lịch, tổ chức lần đầu năm 1999) tôn vinh các doanh nghiệp xuất sắc có ý tưởng sáng tạo trong sản phẩm và dịch vụ du lịch; giải Rồng vàng (phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tổ chức lần đầu năm 2001) tôn vinh doanh nghiệp 100% vốn FDI hoạt động hiệu quả; hay phối hợp với Bộ Thương mại xây dựng Chương trình Triển lãm thương hiệu Việt Nam, tôn vinh doanh nghiệp phát triển bền vững, nâng cao chất lượng sản phẩm phục vụ người tiêu dùng; chương trình Tin và Dùng bình chọn sản phẩm hàng hóa – dịch vụ…

Việc tổ chức giải thưởng ngày càng phổ biến, khó có thể thống kê chi tiết và đầy đủ. Dù hiện nay, không ít giải thưởng mang màu sắc của việc “làm thương mại”, nhưng không phủ nhận rằng hoạt động này đã góp phần thúc đẩy cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của cộng đồng doanh nghiệp và do đó mang ý nghĩa hết sức tích cực.

Tựu trung lại, có thể nói báo chí kinh tế Việt Nam đang trong thời kì phát triển rực rỡ nhất, dù cho việc thực hiện quy hoạch báo chí hiện nay có thể tạo ra những tác động ngắn hạn, khiến một số tờ bị suy giảm ít nhiều. Nhưng, là một phần tất yếu của nền kinh tế Việt Nam, các tờ báo, tạp chí kinh tế chắc chắn sẽ tìm thấy cách thức hoạt động phù hợp với từng hoàn cảnh, tiếp tục góp sức mình vào sự nghiệp đầu tư, kinh doanh của cộng đồng, vì sự thịnh vượng và phát triển.