Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam thận trọng trước 'cơn bão' thuế quan

Niềm tin trước cơn bão

Vừa qua, Hội đồng Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham Việt Nam) đã công bố kết quả Chỉ số Niềm tin Kinh doanh (BCI) quý I/2025. Đây là khảo sát do Decision Lab thực hiện từ ngày 10 - 27/3, trước khi Mỹ công bố các mức thuế quan đối ứng mới cũng như trước hàng loạt thay đổi nhanh chóng trong chính sách thương mại thế giới.

Kết quả khảo sát mới nhất cho thấy Chỉ số BCI của quý I/2025 là 64,6 điểm, tiếp tục duy trì đà tăng trưởng từ quý IV/2024 là 61,8 điểm - mức cao nhất trong hơn 2 năm.

Chỉ số BCI mới nhất cho thấy một sự ổn định tương đối – song vẫn tiềm ẩn những lo ngại đáng kể. Nhiều doanh nghiệp tham gia khảo sát đã nhấn mạnh rằng họ “đang chờ đợi động thái từ Washington,” báo động một mối quan ngại trọng yếu trước những diễn biến toàn cầu có thể tác động đến môi trường kinh doanh.

Theo báo cáo, những cải cách kinh tế và tái cấu trúc của Việt Nam đã tạo nền tảng vững chắc, giúp củng cố tâm lý tích cực trong cộng đồng doanh nghiệp vào thời điểm khảo sát. Các doanh nghiệp châu Âu ghi nhận những bước tiến này và nhìn chung thể hiện quan điểm trung lập đến tích cực về môi trường kinh doanh.

Tuy nhiên, xu hướng dè chừng đã bắt đầu xuất hiện. Dự báo các cú sốc từ bên ngoài – đặc biệt là từ Washington – vẫn hiện hữu, phản ánh tác động rõ rệt của các bất ổn thương mại quốc tế đến tâm lý nhà đầu tư.

Chia sẻ về "đòn giáng" thuế quan từ Mỹ, Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert nhận xét: “Kết quả khảo sát cho thấy hầu hết các doanh nghiệp châu Âu không thể lường trước những biện pháp thuế quan quyết liệt như vậy. Họ vẫn đặt niềm tin vào khả năng ngoại giao khéo léo của Việt Nam trong việc điều hướng căng thẳng thương mại toàn cầu. Khoảng 2/3 số doanh nghiệp tham gia khảo sát giữ quan điểm trung lập – không quá lạc quan nhưng cũng không quá lo ngại”.

Ông Bruno cũng lưu ý rằng khảo sát được thực hiện trước “Ngày giải phóng” của Mỹ, tức trước khi Tổng thống Donald Trump công bố các chính sách thuế đối ứng, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc diễn giải dữ liệu trong bối cảnh thời gian cụ thể.

Số liệu cho thấy chiến lược chuỗi cung ứng (+1%) và khả năng tiếp cận tài chính (+1%) đang ở mức gần như cân bằng, phản ánh một tâm lý đắn đo nhưng có phần tích cực đối với môi trường kinh doanh tại Việt Nam.

Dẫu vậy, những lo ngại vẫn luôn tiềm tàng. 39% doanh nghiệp được khảo sát dự đoán chiến lược giá – bao gồm biến động thuế quan và chi phí vận hành – sẽ là thách thức lớn. Trong khi đó, 36% dự đoán nhu cầu thị trường và doanh thu sẽ gặp khó khăn từ mức trung bình đến đáng kể.

“Mặc dù vậy, phần lớn các doanh nghiệp vẫn chưa điều chỉnh chiến lược đầu tư hoặc tuyển dụng, phản ánh cách tiếp cận "chờ đợi và quan sát" trước những biến chuyển trong chính sách thương mại toàn cầu được dự báo nhưng chưa chắc chắn ở thời điểm khảo sát", Chủ tịch EuroCham nhấn mạnh.

"Chỉ số Niềm Tin Kinh Doanh của quý này ghi lại một khoảnh khắc hiếm hoi – ngay trước khi làn sóng thuế quan đổ ập xuống nền kinh tế toàn cầu. Doanh nghiệp vẫn giữ tâm lý ổn định nhưng cẩn trọng, lạc quan nhưng đề phòng," ông Thue Quist Thomasen, CEO của Decision Lab, nhìn nhận.

Tại thời điểm khảo sát, tăng trưởng kinh tế ổn định của Việt Nam cùng với dự báo GDP tích cực cũng giúp phần nào giúp trấn an các nhà đầu tư. Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng đánh giá cao cơ hội thương mại và đầu tư (24%) cũng như sự phục hồi của chi tiêu tiêu dùng và du lịch (18%) như những tín hiệu tích cực.

Tuy nhiên, sự thận trọng vẫn là yếu tố chi phối tâm lý chung. Hơn một nửa số doanh nghiệp (52%) coi suy giảm kinh tế toàn cầu và biến động trong thương mại quốc tế là những mối lo ngại hàng đầu.

Trong khi đó, 36% chỉ ra rằng sự không chắc chắn trong chính sách quản lý và quy định pháp lý đang kìm hãm triển vọng kinh doanh của họ.

Dù 68% lãnh đạo doanh nghiệp châu Âu cho biết họ sẽ giới thiệu Việt Nam là điểm đến đầu tư – thể hiện cam kết dài hạn của họ – nhưng con số này đã giảm 7 điểm phần trăm so với Quý IV/2024, khi 75% bày tỏ sự tin tưởng tương tự. Điều này phản ánh sự cẩn trọng hơn của các doanh nghiệp châu Âu trong cách nhìn nhận và tiếp cận môi trường đầu tư của Việt Nam.

Cần tăng cường cơ sở hạ tầng

Các doanh nghiệp tham gia khảo sát cũng chỉ ra một số lĩnh vực cần cải thiện để tăng cường sức hấp dẫn của Việt Nam đối với các nhà đầu tư nước ngoài, trong đó phát triển cơ sở hạ tầng (37%) được coi là ưu tiên hàng đầu.

Ngoài ra, các doanh nghiệp cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc tinh giản thủ tục hành chính (29%) nhằm giảm thiểu những rào cản quan liêu; nới lỏng quy trình cấp thị thực và giấy phép lao động cho chuyên gia nước ngoài (24%); cũng như tăng cường tính minh bạch trong luật pháp và thực thi pháp luật (21%).

Tương tự các báo cáo BCI trước đây, các thủ tục hành chính vẫn là thách thức lớn đối với doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam. Những rào cản nghiêm trọng bao gồm thủ tục hành chính rườm rà, bộ máy quản lý cồng kềnh, thực thi pháp luật thiếu nhất quán và sự thiếu minh bạch trong quy định. Đặc biệt, quy trình cấp thị thực tiếp tục là một điểm nghẽn đáng kể, gây khó khăn cho cả người lao động nước ngoài và doanh nghiệp sử dụng lao động.

Bên cạnh đó, vấn đề hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) vẫn là một trở ngại lớn, với 41% doanh nghiệp thỉnh thoảng hoặc thường xuyên gặp phải tình trạng chậm trễ. Trong số đó, 19% phải chờ từ 1–3 tháng, và 16% phải chờ từ 6–12 tháng. Ngoài ra, các trở ngại thủ tục khác như đăng ký đầu tư/doanh nghiệp và hạn chế xuất/nhập khẩu tại chỗ cũng tiếp tục cản trở hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

Kỳ vọng về những thay đổi chính sách

Chiến dịch tinh giản bộ máy hành chính của Việt Nam nhận được những phản hồi trung lập đến lạc quan dè chừng từ cộng đồng doanh nghiệp châu Âu. Dù đa số không kỳ vọng cải thiện ngay lập tức, nhiều doanh nghiệp bày tỏ hy vọng về những bước tiến rõ rệt vào năm 2026.

Những cải thiện tích cực được mong đợi bao gồm chuyển đổi sang hệ thống nộp và phê duyệt hồ sơ điện tử (45%), đẩy nhanh thời gian xử lý thủ tục hành chính (26%), và trao quyền chủ động nhiều hơn cho chính quyền địa phương (25%).

Về đề xuất sáp nhập tỉnh, hơn 40% doanh nghiệp tin rằng những thay đổi này có thể giúp nâng cao hiệu quả hành chính và giảm bớt sự phức tạp trong quy định. Tuy nhiên, 55–63% vẫn chưa chắc chắn về tác động của quá trình này đối với kế hoạch đầu tư, mở rộng thị trường và chiến lược nhân sự.

Đáng chú ý, 44% cho rằng hoạt động kinh doanh của họ sẽ hiệu quả hơn nếu Việt Nam giảm số lượng tỉnh xuống dưới 30, phản ánh mong muốn về một hệ thống quản trị tinh gọn hơn.

Kỳ họp Quốc hội vào tháng 5/2025 dự kiến sẽ đưa ra những điều chỉnh đối với các luật như Luật Thuế Tiêu Thụ Đặc Biệt và Luật Quảng Cáo, khiến nhiều doanh nghiệp giữ tâm thế theo dõi sát sao. Phần lớn các doanh nghiệp cho biết họ sẽ duy trì chiến lược "chờ và quan sát" trước những thay đổi này.

Đối với Luật Dữ Liệu mới, dự kiến có hiệu lực từ tháng 7/2025, tâm lý chung cũng đắn đo tương tự. Trong khi đa số các doanh nghiệp bày tỏ lập trường trung lập, 30% doanh nghiệp lo ngại về các thách thức tiềm tàng – cao hơn 5 điểm phần trăm so với 25% doanh nghiệp nhìn thấy cơ hội tích cực.