Nhà máy 'bóng đêm' dùng toàn robot: Hàng triệu lao động trước thách thức mới

Robot và AI định hình lại sản xuất toàn cầu

Hiện nay tại nhiều quốc gia, làn sóng robot hóa đang diễn ra với tốc độ nhanh hơn nhiều dự báo. Tại Trung Quốc, các nhà máy “bóng đêm” – nơi dây chuyền hoàn toàn tự động và không cần ánh sáng – đã trở thành hiện thực.

Xiaomi hiện vận hành một cơ sở sản xuất smartphone có thể cho ra một chiếc điện thoại mỗi giây, toàn bộ do robot và AI điều khiển, từ khâu vận chuyển linh kiện, lắp ráp, kiểm tra chất lượng đến đóng gói.

Bắc Kinh còn chi hơn 20 tỷ NDT để phát triển robot hình người, hướng tới ứng dụng vào sản xuất và dịch vụ với giá chỉ khoảng 12.000 USD mỗi chiếc – đủ thấp để nhiều doanh nghiệp cân nhắc thay thế một phần lao động phổ thông.

Những thay đổi tương tự cũng diễn ra tại Hàn Quốc, Mỹ và nhiều quốc gia châu Âu, nơi AI đã được tích hợp vào giám sát và bảo trì máy móc, thiết kế sản phẩm, tối ưu hóa dây chuyền.

Điểm chung ở các quốc gia đi đầu là không loại bỏ hoàn toàn vai trò con người, mà dịch chuyển lao động lên những vị trí có giá trị cao hơn: vận hành hệ thống, lập trình, bảo trì thiết bị và phân tích dữ liệu. Thay vì cạnh tranh trực tiếp, con người sẽ cộng tác cùng robot trong một môi trường sản xuất hoàn toàn mới.

Việt Nam cũng đang bước nhanh vào quỹ đạo này. Theo thống kê ngành, số lượng robot công nghiệp tại Việt Nam đã tăng từ dưới 1.000 năm 2010 lên gần 24.000 thiết bị vào năm 2022 – gấp 24 lần chỉ sau hơn một thập kỷ. Sự tăng trưởng này phản ánh tốc độ robot hóa mạnh mẽ trong các ngành công nghiệp điện tử, ô tô, chế biến thực phẩm, cơ khí và vật liệu.

Ở nhà máy VinFast, hàng nghìn robot ABB làm việc 24/7 trong các khâu hàn, sơn, lắp ráp ô tô, được quản lý qua hệ thống sản xuất thông minh. Vinamilk từ năm 2013 đã đưa robot tự hành vào vận chuyển nguyên liệu, vắt sữa tự động, đóng gói sản phẩm và quản lý chuồng trại. Ba Huân tự động hóa toàn bộ quy trình xử lý trứng với công suất 65.000 quả/giờ, vừa tăng năng suất vừa ổn định giá thành.

Các tập đoàn FDI như Samsung, THACO, Hòa Phát cũng đầu tư mạnh vào robot lắp ráp, máy CNC, kết hợp AI và Internet vạn vật (IoT) để giám sát, bảo trì và phân tích dữ liệu sản xuất.

Bà Vi Thị Hồng Minh – Phó Giám đốc Văn phòng Giới sử dụng lao động (VCCI) nhận định, trong vòng 10 năm tới, có tới 70% việc làm trong các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, lắp ráp điện tử có thể bị thay thế bởi robot và AI.

Theo bà Minh, đây là xu thế tất yếu khi kinh tế toàn cầu bước vào giai đoạn “chuyển đổi kép” – vừa chuyển đổi số, vừa chuyển đổi xanh – buộc doanh nghiệp phải tối ưu hóa sản xuất, giảm phát thải và đáp ứng những tiêu chuẩn chất lượng quốc tế ngày càng khắt khe.

Nhân lực chất lượng cao: Rào cản lớn nhất và cơ hội bứt phá

Song song với sự mở rộng ứng dụng robot, các công nghệ như AI, IoT, cảm biến thông minh đã bắt đầu phổ biến trong sản xuất tại Việt Nam. VNPT Technology triển khai hệ thống cảm biến thu thập dữ liệu từ dây chuyền, dự báo sự cố và kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Trong ngành điện tử, robot SCARA được sử dụng cho các công đoạn yêu cầu độ chính xác cao, tốc độ lớn, còn robot 6 trục thực hiện các thao tác phức tạp trong không gian ba chiều, phù hợp với sản xuất ô tô, cơ khí, thiết bị y tế.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc mua hay triển khai robot, mà ở chỗ vận hành và làm chủ chúng. Các chuyên gia cảnh báo, Việt Nam đang thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực chất lượng cao. Nền kinh tế cần khoảng 150.000 kỹ sư mỗi năm, nhưng nguồn cung chỉ đáp ứng được 40 – 50%. Ngành bán dẫn cần 5.000–10.000 kỹ sư/năm, nhưng hiện mới đáp ứng chưa tới 20%.

Dự báo đến năm 2030, Việt Nam sẽ cần khoảng 2,5 triệu lao động phục vụ chuyển đổi số. Khoảng cách này, nếu không sớm thu hẹp, sẽ trở thành điểm nghẽn cho mọi kế hoạch hiện đại hóa.

Theo TS. Vũ Hoàng Linh - Đại học Kinh tế, Đại học Quốc Gia Hà Nội, để giải quyết vấn đề này đòi hỏi một chiến lược đào tạo toàn diện. Ở cấp cơ sở, cần đầu tư mạnh cho các trường nghề, cao đẳng kỹ thuật nhằm đào tạo lực lượng kỹ thuật viên và công nhân lành nghề có khả năng vận hành, bảo trì robot, sử dụng thành thạo phần mềm điều khiển.

Ở cấp đại học, việc đào tạo kỹ sư tự động hóa, lập trình AI, phân tích dữ liệu và quản lý sản xuất thông minh phải được coi là mũi nhọn. Doanh nghiệp cũng cần chủ động hơn trong việc đào tạo lại (reskilling) và nâng cấp kỹ năng (upskilling) cho lao động hiện hữu, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhân lực mới.

Cuộc cách mạng robot và AI mở ra cơ hội để Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, chuyển từ gia công giá trị thấp sang sản xuất và thiết kế giá trị cao. Nhưng cơ hội này chỉ thành hiện thực khi đất nước sở hữu lực lượng lao động đủ trình độ để cộng tác cùng công nghệ mới. Nhìn sang các quốc gia đi trước, có thể thấy công nghệ chỉ là một phần của câu chuyện, phần quan trọng hơn vẫn là con người.

Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể về robot hóa, với những dây chuyền sản xuất hiện đại ngang tầm thế giới. Song, nếu thiếu một chiến lược phát triển nhân lực chất lượng cao, thành tựu đó khó bền vững và khoảng cách với các nước tiên tiến sẽ khó được thu hẹp.

"Robot và AI đang gõ cửa mọi nhà máy. Câu hỏi không còn là 'liệu chúng có đến hay không', mà là 'chúng ta sẽ chuẩn bị thế nào để đón nhận'. Và trong câu trả lời ấy, nhân lực chất lượng cao chính là chìa khóa then chốt" - TS. Vũ Hoàng Linh nói.