Robot AI Trung Quốc múa kungfu, đấm bốc… và nỗi lo sợ của Elon Musk

Startup Trung Quốc khiến ông lớn công nghệ thán phục

Vài tuần trước, một startup Trung Quốc có tên EngineAI đã có màn trình diễn độc đáo cho thấy robot ngày nay học hỏi như thế nào. Một nữ huấn luyện viên tóc vàng dài hướng dẫn một loạt động tác nhảy rồi khuyến khích robot hình người của công ty bắt chước các bước nhảy của cô.

Sử dụng thị giác máy tính và thuật toán học máy, robot quan sát và nghe, sau đó bắt chước một loạt bước nhảy từ bài biểu diễn. Chỉ sau vài ngày, robot của EngineAI đã thuần thục điệu nhảy “Axe Gang” từ bộ phim Kung Fu Hustle năm 2004.

Nghe có vẻ ngớ ngẩn, nhưng điệu nhảy này lại là bước tiến nghiêm túc cho ngành công nghệ Trung Quốc. Sau nhiều năm các công ty Mỹ như Boston Dynamics đi đầu trong phát triển robot hình người, thì các công ty mới nổi của Trung Quốc giờ đây đang đẩy mạnh đổi mới. 

Tháng 4, Bắc Kinh tổ chức cuộc thi bán marathon robot đầu tiên trên thế giới, nơi robot X-Humanoid của thành phố vượt qua 20 đối thủ hai chân khác. Tháng 5, Unitree Robotics - một tên tuổi nổi bật trong ngành công nghiệp robot tại đất nước tỷ dân - tổ chức giải đấu robot đấm bốc đầu tiên. Dù các sự kiện không phải lúc nào cũng suôn sẻ, 15 trên 21 robot không hoàn thành cuộc đua ở Bắc Kinh, nhưng điều quan trọng là sự tiến bộ, không phải sự hoàn hảo.

Trung Quốc, vốn đã có mật độ robot trên mỗi công nhân cao hơn cả Mỹ và Nhật, đang chuẩn bị để robot hình người đảm nhận những vai trò ngày càng phức tạp. EngineAI, Unitree và các đối thủ khác đã bắt đầu thử nghiệm với các công việc như phân loại rác, giao thuốc tại viện dưỡng lão, tuần tra đường phố cùng cảnh sát, và dẫn tour bảo tàng. Theo báo cáo địa phương, một số robot còn đang được thử nghiệm âm thầm cho mục đích quân sự.

Zhao Tongyang, nhà sáng lập kiêm CEO của EngineAI, cho biết hiện có khoảng 50–60 công ty Trung Quốc đang phát triển robot hình người, tận dụng kỹ năng sản xuất và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ. Họ đang tích hợp các mô hình trí tuệ nhân tạo để robot có thể tự học cách xử lý các nhiệm vụ mới mà không cần lập trình tỉ mỉ từng bước. Công ty cho biết đã nhận hàng trăm đơn đặt hàng cho dòng robot hình người của mình.

“Trung Quốc có rất nhiều người tham gia và có một số tài năng thực sự xuất sắc”, Zhao, 43 tuổi, chia sẻ qua Zoom. “Tôi hy vọng Trung Quốc sẽ là nước dẫn đầu về robot”.

Nỗi lo thực sự của Elon Musk

Các startup này đã lọt vào tầm ngắm của Elon Musk - người đang hướng Tesla Inc. tới thị trường robot hình người. Trong một cuộc gọi hội nghị hồi tháng 4, vị tỷ phú này cho rằng robot Optimus của ông đang dẫn đầu về hiệu năng, nhưng lo ngại Trung Quốc có thể chiếm ưu thế trong lĩnh vực này. “Tôi hơi lo là từ vị trí thứ hai đến thứ mười trong bảng xếp hạng sẽ toàn là công ty Trung Quốc”, ông nói.

Việc dẫn đầu lĩnh vực này rất quan trọng vì robot hình người dường như sắp vượt khỏi giới hạn của khoa học viễn tưởng. Citigroup Inc. gần đây dự báo thị trường robot và các dịch vụ liên quan có thể đạt tới 7 nghìn tỷ USD vào năm 2050, khi thế giới có thể có 648 triệu robot hình người.

Ngoài lợi ích kinh tế là những hệ lụy chiến lược sâu sắc cho các chính phủ. Ai dẫn đầu lĩnh vực robot hình người có thể sở hữu một “đội quân” công nhân, y tá và binh lính không biết mệt mỏi - định nghĩa lại sức mạnh kinh tế và chính trị. Musk từng nói vào giữa tháng 5 rằng nền kinh tế toàn cầu có thể tăng gấp 10 lần hiện nay nhờ lực lượng lao động robot.

“Nó mở khóa tiềm năng kinh tế khổng lồ”, Musk phát biểu tại Ả Rập Saudi. “Chúng ta đang bước vào một thế giới hoàn toàn khác”.

Sức mạnh của Trung Quốc trong lĩnh vực này không phải ngẫu nhiên. Chủ tịch Tập Cận Bình đã vạch ra kế hoạch phát triển công nghệ chiến lược,  bao gồm robot, từ hơn một thập kỷ trước. Chính quyền địa phương sau đó đưa ra các ưu đãi tài chính và hỗ trợ khởi nghiệp để đạt mục tiêu quốc gia. Trong trường hợp của EngineAI, chính quyền Thâm Quyến đã giúp Zhao tiếp cận nguồn vốn và tài nguyên.

“Mặc dù chính phủ không đầu tư trực tiếp, nhưng ít nhất họ đã hướng dòng tiền vào ngành này”, Zhao nói. “Tôi nghĩ đó là điều rất tuyệt vời.”

Trung Quốc tuyên bố sẽ đầu tư 1 nghìn tỷ nhân dân tệ (138 tỷ USD) vào robot và công nghệ cao trong hai thập kỷ tới, nhiều hơn đáng kể so với Mỹ hay châu Âu.

Mỹ có các công ty robot nổi bật như Boston Dynamics, Agility Robotics, Figure AI và Tesla và một lịch sử dài về đột phá công nghệ. Nhưng một số chuyên gia cảnh báo rằng cách tiếp cận của Trung Quốc có thể giúp họ chiếm ưu thế trong các ngành chiến lược cần nhiều vốn, như từng làm với xe điện và pin mặt trời.

Dù thị trường robot hình người vẫn chưa chắc chắn sẽ bùng nổ, Trung Quốc đang đặt cược lớn rằng nó sẽ xảy ra. Theo một nghiên cứu hồi tháng 4 của viện Leaderobot, Trung Quốc dự kiến sản xuất hơn 10.000 robot hình người trong năm nay, chiếm hơn một nửa số lượng toàn cầu.

“Trung Quốc đang thắng trong cuộc chiến robot hình người, tôi không nghi ngờ gì”, Henrik I. Christensen, Giám đốc Viện Robot Bối cảnh tại Đại học California San Diego, nhận định.

Sự nghiệp của Zhao phản ánh sự đón nhận robot của Trung Quốc. Sau khi học ngành tự động hóa, anh dấn thân vào lĩnh vực robot cách đây 8 năm, không hẳn vì mục tiêu chiến lược quốc gia mà vì đam mê sáng tạo. “Tôi tin robot hình người chắc chắn sẽ thay đổi cách con người sống”, anh nói.

Anh đã bước vào đúng thời điểm. Trước đó vài năm, Bắc Kinh công bố kế hoạch đầy tham vọng “Made in China 2025”, đặt mục tiêu phát triển công nghệ trong một thập kỷ. Động lực thúc đẩy phát triển robot hình người xuất phát từ khủng hoảng lao động sắp tới: Theo Viện Lowy, lực lượng lao động Trung Quốc dự kiến giảm 22% đến năm 2050. Riêng ngành sản xuất, báo cáo của Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin ước tính thiếu hụt 30 triệu công nhân trong 10 ngành vào cuối năm nay, do thế hệ trẻ ngại làm công việc tay chân.

Chiến lược của Trung Quốc là tích hợp robot hình người vào các lĩnh vực như sản xuất, y tế và dịch vụ. Mật độ robot tại nhà máy Trung Quốc đã vượt cả Đức và Nhật, và tăng gấp đôi chỉ trong 4 năm. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế, năm 2023 Trung Quốc có 470 robot/10.000 lao động, so với 295 ở Mỹ.

Các mô hình AI đang giúp robot hình người thông minh và linh hoạt hơn. Các startup như EngineAI và Unitree đang cải thiện khả năng robot nhận diện vật thể, lên kế hoạch di chuyển, phối hợp với nhau và tự học cách thích nghi.

“Trước kia robot rất ngu, đúng không?” - Chang Lin, CEO của Leju Robotics, một startup khác, nói. Giờ đây, các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT hay DeepSeek đang truyền trí tuệ cho máy móc để chúng học các nhiệm vụ từ con người. Bạn có thể dạy robot Kuavo của Leju cách lau sàn hay chăm hoa trong nhà và nó sẽ làm thay bạn.

“Nó rất đơn giản”, anh nói. “Tạo bộ dữ liệu tưới hoa, nó sẽ tưới hoa”.

Vị trí số 1 của Trung Quốc

Nhờ những tiến bộ đó, robot Trung Quốc đang dần xuất hiện trong thế giới thực. UBTech Robotics (Thâm Quyến) đã triển khai robot Walker S1 cao 1m68 hỗ trợ lắp ráp iPhone cho đối tác Apple là Foxconn. Hơn 500 robot của họ đang làm việc tại các nhà máy ô tô của BYD, Geely và FAW-Volkswagen, vận chuyển, phân loại linh kiện, và kiểm tra thiết bị. Ở nhà máy FAW-Volkswagen, robot kiểm tra rò rỉ chất làm lạnh, công việc nguy hiểm cho phổi người.

Leju (cũng ở Thâm Quyến) đẩy mạnh ứng dụng robot phân phát thuốc tại viện dưỡng lão. Hơn 100 robot của họ được giao cho các hãng xe như BAIC, Nio, các hội chợ triển lãm và trường đại học.

Susanne Bieller, Tổng thư ký Liên đoàn Robot Quốc tế tại Frankfurt, nhận định Trung Quốc đang nổi lên là cường quốc robot hình người khi startup hợp tác với nhà sản xuất để giảm chi phí. “Trong 5-10 năm tới, chúng ta có thể thấy robot hình người được áp dụng rộng rãi hơn”.

EngineAI mất nhiều năm để cải tiến khớp nối robot, giúp chúng nhẹ hơn, nhỏ hơn và tiết kiệm chi phí. Zhao và đội ngũ kỹ sư 40 người đã tự phát triển bộ khớp điện trị giá 20.000–30.000 nhân dân tệ chỉ còn 1/10 chi phí.

Zhao còn đam mê phát triển robot đi lại giống người. Anh yêu cầu loại bỏ những mẫu robot bước đi vụng về. EngineAI đã tích hợp học máy với mạng nơ-ron để robot học cách đi như một đứa trẻ tập đi.

“Thu thập nhiều dữ liệu đẹp từ cơ thể người, kết hợp và để nó đi”, anh nói.

Tuy nhiên, ngay cả những robot hình người thanh lịch nhất cũng không có tương lai nếu không mang lại giá trị. Robot hình người từng là biểu tượng viễn tưởng từ thời Isaac Asimov những năm 1950, nhưng phần lớn vẫn là trò tiêu khiển. Boston Dynamics dù gây ấn tượng nhưng chưa bao giờ có mô hình kinh doanh rõ ràng. Google và SoftBank từng mua lại rồi bán đi. Nay nó thuộc sở hữu của Hyundai.

Tại Bắc Kinh, cuộc thi bán marathon robot thay vì thể hiện khả năng lại phơi bày hạn chế: có robot ngã từ vạch xuất phát, một cái đầu rơi xuống đất. Tại giải đấm bốc, robot Unitree liên tục đánh hụt hoặc tự ngã, dù có người điều khiển bên ngoài.

“Robot hình người chưa có ý nghĩa kinh tế với hầu hết người dùng và công ty trong tương lai gần”, Romain Moulin, CEO startup Exotec (Pháp) chuyên làm robot hộp cho kho hàng, nhận xét.

Tuy vậy, số người tin vào tương lai này đang tăng. Trong báo cáo 83 trang, Citigroup huy động 17 chuyên gia phân tích thị trường robot, mô tả robot hình người là "AI vật lý" và dự đoán sẽ được dùng trong tự lái, dọn dẹp và giao hàng. Họ cho rằng đây sẽ là phân khúc phát triển nhanh nhất, với khả năng ứng dụng linh hoạt trong y tế, sản xuất, siêu thị và khách sạn.

“Lý do chính của robot hình người rất đơn giản - thế giới nhân tạo của chúng ta được thiết kế cho con người, nên robot hình người sẽ phù hợp ngay mà không cần thay đổi cơ sở hạ tầng”, báo cáo viết.

Musk là người ủng hộ mạnh mẽ. Tháng 4 ông cho biết kỳ vọng có hàng nghìn robot Optimus làm việc tại nhà máy Tesla vào cuối năm nay, và đạt 1 triệu robot/năm trong vòng chưa đầy 5 năm. Dự kiến bán ra từ năm 2027 với giá 20.000–30.000 USD.

Citigroup cho rằng nếu robot giá khoảng 25.000 USD, chúng có thể hoàn vốn sau 36 tuần (so với mức lương tối thiểu 7,25 USD/giờ ở Mỹ). Tính toán này càng hấp dẫn ở nơi lương cao hơn.

“Lập luận cho robot hình người không chỉ về kinh tế. Một số việc nguy hiểm, không ai muốn làm hoặc thiếu nhân lực, khi đó robot là giải pháp. Robot cũng không nghỉ việc hay xin nghỉ phép”, báo cáo viết.

Chang, CEO của Leju Robotics, nói sự gia nhập của nhiều công ty đang đẩy cạnh tranh lên cao. Các công ty phải chạy đua tích hợp AI và cải tiến phần cứng.

“Càng nhiều người tham gia, ngành càng tốt”, anh nói. “Điều chúng tôi cần làm là cố gắng hết sức để dẫn đầu.”