Tri thức bản địa kết hợp khoa học kỹ thuật: Truyền thống và hiện đại mở đường giảm nghèo ở Tây Bắc

Mang khoa học kỹ thuật kết hợp cùng tri thức bản địa

Trên những triền núi cao của xã Trạm Tấu tỉnh Lào Cai (Yên Bái cũ), khoai sọ nương từ lâu đã là cây trồng gắn bó mật thiết với sinh kế của đồng bào H’Mông. Không chỉ là nguồn lương thực quen thuộc, khoai sọ còn mang trong mình những lớp tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ: từ cách chọn giống, thời điểm trồng, cách làm đất trên nương dốc cho đến phương thức luân canh để giữ độ phì và độ ẩm cho đất.

Khác với khoai sọ trồng ở vùng thấp, khoai sọ nương Trạm Tấu sinh trưởng trên đất dốc, khí hậu lạnh, biên độ nhiệt lớn. Người H’Mông không trồng đại trà mà lựa chọn từng khoảnh nương, tận dụng thảm thực vật tự nhiên, hạn chế làm đất sâu để tránh xói mòn. Cây khoai được trồng xen kẽ với các loài cây khác, vừa che phủ đất vừa giảm rủi ro mất mùa khi thời tiết khắc nghiệt.

Tuy nhiên, cùng với quá trình canh tác kéo dài và tác động của biến đổi khí hậu, giống khoai sọ nương bản địa đứng trước nguy cơ thoái hóa. Năng suất giảm, cây dễ nhiễm bệnh, trong khi nhiều hộ dân phải mở rộng diện tích nương để bù sản lượng, vô tình gây áp lực lên rừng và đất dốc.

Trao đổi với phóng viên VietnamFinance, đại diện ICRAF cho biết: Nhận diện được giá trị của giống bản địa cũng như những thách thức mà người dân đang đối mặt, Dự án A4P (Agroecology for Poverty Alleviation - Nông nghiệp sinh thái tạo cảnh quan bền vững cho người nghèo) do Tổ chức Nghiên cứu Nông Lâm Quốc tế (ICRAF) điều phối đã lựa chọn khoai sọ nương Trạm Tấu như một điểm nhấn quan trọng trong hợp phần bảo tồn và phát triển cây trồng địa phương.

Thay vì thay thế bằng giống mới, các nhà khoa học của ICRAF và đối tác đã tiếp cận theo hướng phục tráng giống khoai sọ nương dựa trên tri thức bản địa. Người dân được mời tham gia ngay từ khâu chọn cây mẹ, đánh giá hình thái cây, củ, bẹ lá - những tiêu chí vốn quen thuộc trong kinh nghiệm canh tác truyền thống.

TS Hoàng Thị Nga - Trung tâm Tài nguyên Thực vật - nhấn mạnh: “Việc phục tráng đúng giống khoai sọ nương Trạm Tấu là yêu cầu cấp thiết hàng đầu, bởi giống quyết định trực tiếp đến năng suất, chất lượng và khả năng canh tác bền vững. Khi chọn đúng giống gốc và kết hợp với các biện pháp kỹ thuật phù hợp điều kiện địa phương, cây khoai sọ nương không chỉ giúp ổn định sinh kế cho người dân mà còn có thể phát triển lâu dài, tránh nguy cơ thoái hóa.”

Qua hai thế hệ phục tráng, các chỉ số sinh trưởng của khoai sọ nương đều cho thấy sự cải thiện rõ rệt: chiều cao cây tăng, lá to và dày hơn, bẹ khỏe, khả năng chống chịu sâu bệnh tốt hơn. Đây là minh chứng cho việc khi khoa học kỹ thuật không “áp đặt” mà đóng vai trò bổ trợ, tri thức bản địa có thể được nâng tầm, trở thành nền tảng cho phát triển bền vững.

Không dừng lại ở cải thiện giống, dự án A4P còn hỗ trợ người dân chuẩn hóa quy trình canh tác theo hướng sinh thái: sử dụng phân chuồng hoai mục, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, giảm dần phân bón hóa học. Những thay đổi này giúp đất tơi xốp hơn, giữ ẩm tốt hơn - yếu tố sống còn đối với cây trồng trên nương dốc.

Vị đại diện cho biết, khoai sọ nương Trạm Tấu không chỉ dừng lại ở vai trò cây lương thực tự cung tự cấp. Thông qua việc thành lập và hỗ trợ các hợp tác xã như HTX Nông nghiệp và Du lịch Bản Mù, khoai sọ nương từng bước được đưa vào chuỗi giá trị, trở thành sản phẩm hàng hóa gắn với câu chuyện bản địa.

Việc thu hoạch, sơ chế, đóng gói được cải thiện, kết hợp quảng bá sản phẩm gắn với du lịch cộng đồng đã giúp khoai sọ nương nâng cao giá trị. Người dân không chỉ bán củ khoai, mà còn bán cả tri thức, văn hóa và câu chuyện về canh tác bền vững trên đất dốc.

Từ một giống cây tưởng chừng nhỏ bé, khoai sọ nương Trạm Tấu đã trở thành ví dụ điển hình cho cách tiếp cận nông nghiệp sinh thái: bắt đầu từ tri thức bản địa, được củng cố bằng khoa học, và hướng tới sinh kế bền vững cho cộng đồng người dân tộc thiểu số.

Từ đất dốc Tây Bắc đến bản đồ chuyển đổi nông nghiệp toàn cầu

Từ khoai sọ nương - lát cắt tiêu biểu cho sự kết hợp giữa tri thức bản địa và khoa học kỹ thuật, Dự án A4P cho thấy bức tranh rộng lớn hơn về chuyển đổi nông nghiệp sinh thái ở vùng núi phía Bắc Việt Nam.

Sau 4 năm triển khai tại Lào Cai (Yên Bái cũ) và Phú Thọ (Hòa Bình cũ), A4P đã để lại những con số ấn tượng: hàng trăm hecta đất dốc được cải tạo, hàng nghìn cây bản địa được trồng và phục hồi, hàng trăm hộ dân nghèo tham gia mô hình nông lâm kết hợp, cùng nhiều khuyến nghị chính sách lan tỏa tới cấp quốc gia.

Tại xã Trạm Tấu tỉnh Lào Cai, 128 hộ dân đã tham gia mô hình nông lâm kết hợp trên hơn 50 ha đất dốc. Các loại cây ăn quả, cây gỗ và cây ngắn ngày được trồng xen như đào, mận, hồng, ổi, chanh, giổi, pơ mu, chè Shan. Tổng cộng có hơn 15.000 cây trồng và 5 tấn cỏ chăn nuôi được đưa vào mô hình.

Ở Kim Bôi - Phú Thọ (Hòa Bình cũ), 90 hộ khác triển khai mô hình tương tự trên 50 ha với các loài cây bản địa và cây có giá trị kinh tế như trám, giổi, tre, nhãn, bưởi, vải, xoài.

Kết quả đo đạc sau 18 tháng cho thấy cây sinh trưởng vượt trội so với các mô hình canh tác cũ: chiều cao, đường kính tán và đường kính gốc đều tăng nhanh, phản ánh khả năng cải thiện độ phì và độ che phủ sinh thái của đất.

Đặc biệt, việc giảm mạnh phân bón hóa học được coi là bước đột phá. Tại Trạm Tấu (Lào Cai), lượng đạm, lân, kali bón cho cây mận tam hoa giảm từ 60-70% so với quy định ngành, thay vào đó là phân chuồng hoai mục. Thí điểm trên đất rau cho thấy pH đất tăng từ 6,0 lên 7,7, hàm lượng hữu cơ cải thiện rõ rệt - bằng chứng khoa học quan trọng về hiệu quả lâu dài của nông nghiệp sinh thái.

Không chỉ cải tạo đất, A4P còn chú trọng xây dựng chuỗi giá trị để đa dạng hóa nguồn thu cho người dân. Mô hình chè Shan tuyết ở Suối Giàng (Lào Cai) giúp người dân tiếp cận kỹ thuật chế biến, thương mại điện tử và thị trường rộng hơn. Ở Kim Bôi (Phú Thọ), các chuỗi giá trị thuốc nam và thanh long được khảo sát, xây dựng song song với tập huấn kỹ năng kinh doanh và kết nối thị trường.

Theo anh Giàng A Vầu, Giám đốc HTX Nông nghiệp và Du lịch Bản Mù (Lào Cai), mô hình nông lâm kết hợp đã thay đổi tư duy canh tác truyền thống: “Trước kia chỉ trồng một loại cây, dễ mất mùa. Nay trồng xen nhiều loại, vừa có thu nhập, vừa giữ đất tốt hơn, mưa xuống không còn trôi đất như trước”.

Với những nông dân cao tuổi như ông Quách Đình Thao, A4P là minh chứng cho sự giao thoa giữa các thế hệ: “Điều mà cha ông không nghĩ tới, nay đã thành hiện thực nhờ dự án”.

Tại hội thảo tổng kết dự án A4P, các chuyên gia trong và ngoài nước cùng chung nhận định: nông nghiệp sinh thái không phải là bước lùi về quá khứ, mà là con đường tất yếu cho tương lai.

TS Matthias Geck, chuyên gia hệ thống nông nghiệp sinh thái tại CIFOR-ICRAF, nhấn mạnh: “Nông nghiệp sinh thái dựa trên tri thức bản địa nhưng kết hợp phương pháp hiện đại để tạo ra một nền sản xuất tôn trọng con người và bảo vệ hành tinh. Mô hình A4P tại Việt Nam là minh chứng thực tiễn quan trọng cho quá trình chuyển đổi này”.

TS. Nguyễn Quang Tân, Điều phối viên quốc gia của ICRAF tại Việt Nam, cho biết A4P không chỉ hỗ trợ nông dân miền núi mà còn hướng tới xây dựng phương pháp luận cho chuyển đổi hệ thống lương thực: “Những bài học từ dự án có thể đóng góp thiết thực cho việc thực hiện Kế hoạch hành động quốc gia về chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm bền vững đến năm 2030”.

ICRAF - đơn vị điều phối A4P - hiện là tổ chức duy nhất nghiên cứu nông lâm kết hợp quy mô toàn cầu từ năm 1978. Gần 20 năm đồng hành cùng Việt Nam, ICRAF đã góp phần đưa những kinh nghiệm từ đất dốc Tây Bắc vào mạng lưới hợp tác quốc tế về nông nghiệp sinh thái.

Từ khoai sọ nương Trạm Tấu đến những cánh rừng nông lâm kết hợp ở Kim Bôi, A4P cho thấy Việt Nam không chỉ là nơi tiếp nhận mô hình, mà còn có thể trở thành điểm sáng đóng góp tri thức cho chuyển đổi nông nghiệp toàn cầu, tạo sinh kế bền vững cho người dân.