Quyết tâm vào chuỗi bán dẫn toàn cầu: Mục tiêu và thách thức nhân lực của Việt Nam

Ngành bán dẫn đòi hỏi chuẩn nhân lực rất cao

Các nghiên cứu quốc tế và chuyên gia trong, ngoài nước đều cho thấy, ngành bán dẫn là một trong những lĩnh vực có yêu cầu nhân lực khắt khe nhất hiện nay.

Acroview Technology - một công ty có trụ sở tại Thâm Quyến (Trung Quốc) sở hữu đội ngũ kỹ sư chiếm hơn 80% tổng nhân lực. Họ phát triển các hệ thống lập trình chip có mức độ tự động hóa cao và các giải pháp lập trình on-board. Các thiết bị này được ứng dụng rộng rãi trong các ngành ô tô, AIoT, thiết bị gia dụng, điện tử tiêu dùng và server.

Theo bà Mira Chen - Trưởng phòng Marketing của Acroview Technology, yêu cầu với kỹ sư tham gia sản xuất được đẩy lên rất cao. Kỹ sư vận hành phải hiểu cách tự chuẩn hóa điện áp, kiểm tra hướng đặt chip, kiểm tra continuity chân IC (có được nối đúng, có đứt mạch, chập, hay hở không) và phân tích ID chip.

Một kỹ sư phải đồng thời xử lý lập trình, quan sát camera định vị, kiểm tra lỗi, vận hành MES (bộ não giám sát và điều phối toàn bộ hoạt động của nhà máy) và báo cáo nhật ký dữ liệu sản xuất theo thời gian thực,... và nhiều kỹ thuật khác.

Báo cáo của McKinsey nhận định, khi các nhà máy bán dẫn (fab) mới được xây dựng, doanh nghiệp buộc phải tuyển lực lượng kỹ sư trình độ cao, bao gồm kỹ sư quy trình, kỹ sư thiết bị, kỹ sư chất lượng và kỹ thuật viên sản xuất; bởi dây chuyền bán dẫn có mức độ phức tạp vượt xa các ngành công nghiệp thông thường.

Điều này khiến bài toán nhân lực trở nên thách thức, đặc biệt khi các cơ sở sản xuất thường nằm xa các trung tâm đào tạo và phải “xây hẳn một hệ sinh thái phát triển nhân lực thì nhà máy mới vận hành ổn định”. Không chỉ thế, yêu cầu nhân lực cao còn thể hiện ở việc kỹ sư phải sở hữu kiến thức liên ngành: vật liệu, điện tử vi mạch, hóa chất, tự động hóa, kiểm định chất lượng và bảo trì thiết bị.

Bên cạnh đó, các yêu cầu liên quan đến an ninh dữ liệu đang gia tăng nhanh chóng. Kỹ sư phải hiểu lập trình UID – hệ thống ghi nhận mã định danh duy nhất của từng chip, đồng thời liên kết thông tin sản phẩm, dây chuyền sản xuất, số lô và phiên bản phần mềm để đảm bảo truy xuất nguồn gốc.

Các chuyên gia tại Việt Nam nhận định rằng kỹ sư ngành bán dẫn vừa phải biết thiết kế vi mạch, vừa hiểu sản xuất công nghiệp, vừa có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Đây là những kỹ năng kỹ thuật phức tạp mà hiện nay nguồn nhân lực trong nước còn rất thiếu và các trường đại học Việt Nam mới chỉ đào tạo ở mức cơ bản.

Mục tiêu cao nhưng khoảng cách đào tạo còn rất lớn

Bà Lê Nguyễn Thiên Nga - Viện trưởng Viện Quản trị Chính sách và Chiến lược Phát triển cho biết, Việt Nam đặt quyết tâm lớn trong việc bước vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.

Chiến lược quốc gia đặt mục tiêu đưa Việt Nam trở thành trung tâm quan trọng ở châu Á, tập trung vào thiết kế chip (IC Design) và đóng gói – kiểm định (OSAT).

Mục tiêu đến năm 2030 bao gồm đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn, thu hút 20–30 tập đoàn quốc tế, thành lập 3 trung tâm thiết kế chip quốc gia và xây dựng 2 khu công nghiệp bán dẫn với đầy đủ hạ tầng điện ổn định 24/7, nước siêu tinh khiết, khí công nghiệp, trung tâm dữ liệu (data center) và hệ thống logistics chuẩn bán dẫn.

Bà Nga cũng mô tả các trụ cột chính sách của Việt Nam, bao gồm đổi mới sáng tạo, hoàn thiện pháp lý, phát triển kinh tế tư nhân và mở rộng hội nhập quốc tế. Trong lĩnh vực nhân lực, chiến lược nhấn mạnh việc đưa ngành Kỹ thuật bán dẫn vào trường đại học, tài trợ công cụ EDA của Synopsys và Cadence, các chương trình học bổng bán dẫn và chính sách thu hút chuyên gia Việt kiều với visa 10 năm, giảm thuế thu nhập và hỗ trợ nhà ở.

Bà cũng chỉ ra sự cần thiết của hệ sinh thái R&D dạng “tam giác Nhà nước – Doanh nghiệp – Đại học”, nơi hạ tầng HPC, công cụ mô phỏng và phòng lab được chia sẻ cho startup và trường đại học.

Một điểm quan trọng là mục tiêu làm chủ một số IP lõi như chip IoT, chip AI, RF/analog, chip ô tô và chip quốc phòng. Đây là các lĩnh vực có hàm lượng giá trị cao và phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng nhân lực.

Tuy nhiên, bà Nga cũng cảnh báo những thách thức vĩ mô như thu hút đầu tư nước ngoài, phát triển công nghiệp hỗ trợ, yêu cầu xanh – bền vững, năng lực dự trữ ngoại hối và cạnh tranh giữa các quốc gia trong khu vực.

Ông Trần Văn Nam – Phó Chủ tịch Liên minh Phát triển nguồn lực Công nghiệp bán dẫn Việt Nam (Sevina) – đưa ra những dữ liệu cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống đào tạo.

Ngành chip toàn cầu đã tăng trưởng trung bình 14% mỗi năm trong hai thập kỷ qua và đang hướng tới quy mô 1.000 tỷ USD vào năm 2030. Điều này tạo ra nhu cầu hơn 1 triệu nhân lực trên toàn thế giới, một cơ hội lớn cho Việt Nam khi chuỗi cung ứng dịch chuyển khỏi mô hình tập trung vào một số quốc gia.

Sevina cho biết Việt Nam hiện có khoảng 40 công ty thiết kế IC, cùng sự hiện diện mạnh mẽ của Intel, Samsung, Amkor, Hana Micron và nhiều trung tâm R&D của Renesas, Qorvo, Marvell, Synopsys, Ampere hay Infineon. Tuy nhiên, theo ông Nam, dù có hệ sinh thái điện tử phát triển, nguồn kỹ sư lại chưa đáp ứng được yêu cầu.

Trong số hơn 240 trường đại học và khoảng 134.000 sinh viên kỹ thuật nhập học mỗi năm, chỉ có khoảng 1.400 sinh viên tốt nghiệp các ngành liên quan đến bán dẫn – tương đương 1% tổng số. Điều này dẫn đến áp lực lớn khi nhu cầu dự kiến đến 2030 bao gồm 15.000 kỹ sư thiết kế chip, 35.000 kỹ sư sản xuất – đóng gói – kiểm định, 5.000 kỹ sư AI trình độ cao và 1.300 giảng viên – nhà nghiên cứu để phục vụ các viện trường và doanh nghiệp.

Đại diện Sevina đề xuất một mô hình phát triển nhân lực có tính hệ thống, trong đó bắt buộc phải liên kết giữa đại học và doanh nghiệp, ưu tiên đào tạo giảng viên, thúc đẩy reskilling (đào tạo lại) cho kỹ sư điện – điện tử, và hợp tác quốc tế có trọng tâm với Mỹ, Nhật, Đài Loan và Hàn Quốc.

Ông Nam nhấn mạnh rằng phát triển nhân lực bán dẫn phải được coi là “đột phá của mọi đột phá”, bởi không có nguồn kỹ sư chủ động thì mọi chính sách về hạ tầng, thu hút đầu tư hay làm chủ công nghệ đều không thể thực hiện.

Các chuyên gia cho rằng, Việt Nam có cơ hội lớn để tham gia sâu vào ngành bán dẫn, nhưng khả năng thành công phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng và số lượng nhân lực kỹ thuật.

Khi doanh nghiệp đòi hỏi kỹ năng lập trình chip tốc độ cao, bảo mật, kiểm định tự động và quản lý dữ liệu sản xuất; khi chính phủ đặt mục tiêu 50.000 kỹ sư vào năm 2030; và khi hệ thống đào tạo phải chạy đua để bù đắp khoảng cách cung – cầu, Việt Nam cần những bước đi quyết liệt hơn, nhanh hơn và sâu hơn.

Nếu giải quyết được bài toán nhân lực, Việt Nam không chỉ có thể thu hút đầu tư, mà còn có cơ hội xây dựng năng lực tự chủ, tham gia vào các phân khúc có giá trị cao và trở thành một điểm sáng trong bản đồ bán dẫn toàn cầu.