Luật hóa tài sản số, nền kinh tế đổi cách vận hành

Luật Công nghiệp công nghệ số được Quốc hội thông qua vào tháng 6/2025 đã mở ra cơ hội lớn trong lĩnh vực kinh tế số nói chung và tài sản số nói riêng, đồng thời cũng là cơ hội để Việt Nam có thể minh bạch hóa tài sản số.

Xung quanh vấn đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance đã có cuộc trò chuyện với TS. Đặng Minh Tuấn, Chủ tịch Liên minh Blockchain Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng công nghệ CMC.

-Theo ông đâu là đột phá quan trọng nhất của Luật Công nghiệp Công nghệ số?

TS. Đặng Minh Tuấn: Đột phá quan trọng nhất của Luật Công nghiệp Công nghệ số chính là việc thiết lập một khung pháp lý toàn diện và tích hợp lần đầu tiên tại Việt Nam cho các lĩnh vực cốt lõi của nền kinh tế số – bao gồm trí tuệ nhân tạo (AI), tài sản số, công nghiệp bán dẫn, và các công nghệ số tiên tiến khác.

Trước đây, những lĩnh vực này hoặc chưa được điều chỉnh bởi luật nào, hoặc bị phân mảnh trong nhiều văn bản khác nhau, gây khó khăn cho triển khai thực tế và quản lý nhà nước. Luật mới đã giải quyết điều này bằng cách định nghĩa rõ ràng khái niệm, nguyên tắc quản lý, cũng như trách nhiệm của các bên liên quan.

Cụ thể hơn, trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, luật yêu cầu bắt buộc hệ thống trí tuệ nhân tạo phải minh bạch, có thể giải thích, chịu trách nhiệm và nằm trong tầm kiểm soát của con người; đồng thời đảm bảo an toàn, an ninh mạng, tuân thủ pháp luật về dữ liệu cá nhân, kiểm soát thuật toán và rủi ro suốt vòng đời, cũng như bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Hệ thống trí tuệ nhân tạo tương tác trực tiếp với con người phải thông báo rõ cho người dùng biết.

Ngoài ra, các sản phẩm do trí tuệ nhân tạo tạo ra phải có dấu hiệu nhận dạng rõ ràng để người dùng hoặc máy móc có thể nhận biết được. Với tài sản số và tài sản mã hóa, Luật quy định tài sản số được công nhận hợp pháp và Luật cũng quy định quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan; bảo đảm an toàn mạng, phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố; thanh tra, xử lý vi phạm; quy định điều kiện kinh doanh dịch vụ tài sản mã hóa và các nội dung quản lý khác theo quy định pháp luật.

Trong lĩnh vực công nghiệp bán dẫn, Luật quy định phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam tập trung vào thiết kế và sản xuất chip có tính đột phá, gắn kết với chuỗi giá trị toàn cầu từ nghiên cứu đến kiểm thử. Sản xuất nguyên liệu, vật liệu, thiết bị cho công nghiệp bán dẫn thuộc ngành nghề đặc biệt ưu đãi đầu tư. Doanh nghiệp thiết kế chip bán dẫn được hỗ trợ kinh phí từ ngân sách địa phương cho hoạt động đào tạo nhân lực, nghiên cứu và phát triển (R&D), sản xuất thử nghiệm, mua sắm và đổi mới công nghệ. Hội đồng nhân dân cấp tỉnh sẽ quy định cụ thể tiêu chí, thủ tục và mức hỗ trợ phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Dự án sản xuất sản phẩm phụ trợ cho công nghiệp bán dẫn (như nguyên liệu, linh kiện cung cấp trực tiếp cho dự án chip bán dẫn) được hưởng các ưu đãi như dự án sản xuất, đóng gói, kiểm thử chip theo quy định của Luật. Các doanh nghiệp thực hiện dự án này được hưởng chế độ ưu tiên và ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, nếu đáp ứng tiêu chí do Bộ Khoa học và Công nghệ quy định; hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ kinh phí cho việc sản xuất mẫu thử, mua hoặc đổi mới công nghệ từ ngân sách địa phương hoặc quỹ phát triển công nghiệp công nghệ số.

Hạ tầng dữ liệu cũng sẽ phát triển mạnh với sự ra đời của nhiều trung tâm dữ liệu (data center) trong nước nhờ chính sách hỗ trợ về đất đai và điện năng. Kèm theo đó là việc xây dựng thị trường dữ liệu quốc gia, thúc đẩy trao đổi dữ liệu liên ngành, bảo vệ dữ liệu cá nhân chặt chẽ hơn. Bên cạnh đó, việc triển khai sandbox công nghệ sẽ tạo không gian thử nghiệm hợp pháp cho các startup về AI, blockchain, fintech...

Đây là bước đi khuyến khích đổi mới sáng tạo có kiểm soát, giảm rủi ro nhưng vẫn giữ tốc độ phát triển. Cuối cùng, luật còn mang đến các chính sách đặc biệt về thu hút nhân lực công nghệ cao như visa dài hạn, miễn thuế thu nhập cá nhân cho chuyên gia, nhằm giải quyết bài toán thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng trong các ngành mũi nhọn.

Tóm lại, Luật Công nghiệp Công nghệ số không chỉ là một luật chuyên ngành mà là bước ngoặt thể chế mang tính nền tảng, đóng vai trò như “kiến trúc pháp lý” đầu tiên và đầy đủ nhất cho nền kinh tế số Việt Nam. Đây chính là công cụ để Việt Nam không còn đi sau trong cuộc đua số toàn cầu, mà có thể vươn lên làm chủ cuộc chơi trong nhiều lĩnh vực công nghệ trọng điểm.

- Việc Luật chính thức công nhận tài sản mã hóa tạo ra thay đổi như thế nào trong hành lang pháp lý hiện nay?

TS. Đặng Minh Tuấn: Việc luật hóa tài sản mã hóa là một bước đột phá mang tính nền tảng. Đây là lần đầu tiên Việt Nam chính thức xác lập tư cách pháp lý cho loại tài sản này, thay vì để nó tồn tại trong “vùng xám” như trước kia. Điều này sẽ tạo ra ba thay đổi lớn: Thứ nhất, về giao dịch, việc công nhận tài sản mã hoá giúp các giao dịch như mua bán, chuyển nhượng, góp vốn, thế chấp… liên quan đến loại tài sản này có giá trị pháp lý rõ ràng. Điều này mở đường cho các sàn giao dịch tài sản số trong nước được cấp phép hoạt động hợp pháp, thay vì nhà đầu tư phải phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng quốc tế. Đồng thời, Nhà nước cũng có cơ sở để giám sát dòng tiền, phòng chống rửa tiền và các hành vi lừa đảo qua tài sản số.

Thứ hai, về thuế, khi tài sản mã hóa trở thành một loại tài sản hợp pháp, các khoản thu nhập từ giao dịch tài sản mã hoá sẽ trở thành đối tượng chịu thuế. Điều này không chỉ giúp tăng nguồn thu ngân sách mà còn tạo sự công bằng giữa các loại hình đầu tư. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần có hướng dẫn cụ thể về cách định giá, kê khai và xử lý giao dịch xuyên biên giới.

Thứ ba, rất quan trọng, là về bảo vệ nhà đầu tư. Trước đây, nếu người dùng bị mất tài sản hoặc gặp rủi ro trên các nền tảng giao dịch, họ gần như không có cơ sở pháp lý để đòi quyền lợi. Nhưng nay, với luật mới, các sàn giao dịch và tổ chức phát hành tài sản mã hóa sẽ phải tuân thủ yêu cầu minh bạch, có cơ chế báo cáo, đền bù thiệt hại khi xảy ra sự cố. Nhà đầu tư cũng sẽ được pháp luật bảo vệ tốt hơn trong trường hợp xảy ra tranh chấp.

Tóm lại, việc công nhận tài sản mã hóa không chỉ giúp làm sáng tỏ về mặt pháp lý, mà còn tạo nền tảng để phát triển một thị trường tài sản số minh bạch, an toàn và đáng tin cậy tại Việt Nam. Đây là bước đi cần thiết để chúng ta bắt kịp xu thế toàn cầu và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nền kinh tế số.

- Vậy việc luật hóa tài sản số/tài sản mã hóa sẽ tác động thế nào đến nền kinh tế truyền thống, thưa Luật sư?

TS. Đặng Minh Tuấn: Việc luật hóa tài sản số và tài sản mã hóa chắc chắn sẽ tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng đến các lĩnh vực kinh tế truyền thống, không chỉ ở góc độ công nghệ mà cả trong cách chúng ta định nghĩa, định giá và giao dịch tài sản.

Đối với lĩnh vực tài chính, tài sản mã hóa sẽ mở ra một kênh đầu tư và huy động vốn hoàn toàn mới. Các doanh nghiệp có thể phát hành token như một dạng chứng khoán kỹ thuật số để gọi vốn từ cộng đồng mà không cần niêm yết trên sàn chứng khoán truyền thống. Đồng thời, token hóa tài sản thực như bất động sản, trái phiếu hay cổ phiếu sẽ làm tăng tính thanh khoản và tiếp cận nhà đầu tư nhỏ lẻ toàn cầu. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi các ngân hàng, công ty chứng khoán và cơ quan quản lý tài chính phải thay đổi phương thức vận hành và xây dựng năng lực giám sát tài sản số. Trong bất động sản, việc token hóa tài sản thực sẽ là cú hích lớn. Với mô hình “chia nhỏ quyền sở hữu bằng token”, người dân có thể đầu tư vào bất động sản bằng số tiền nhỏ, thay vì phải mua nguyên căn.

Điều này giúp mở rộng khả năng tiếp cận thị trường bất động sản, đồng thời tạo ra thị trường thứ cấp linh hoạt hơn. Dĩ nhiên, đi kèm là yêu cầu chặt chẽ về xác minh quyền sở hữu, giao dịch hợp pháp và bảo vệ quyền lợi người mua qua token. Đối với sở hữu trí tuệ, luật hóa tài sản số tạo cơ sở để tài sản vô hình như bản quyền, sáng chế, tác phẩm nghệ thuật… được số hóa, định danh và giao dịch trên nền tảng blockchain. Ví dụ, một nghệ sĩ có thể bán tác phẩm số (digital art) dưới dạng NFT, hoặc một nhà sáng chế có thể bán quyền sử dụng sáng chế qua hợp đồng thông minh – tất cả đều có thể xác lập quyền và lưu vết trên hệ thống.

Tóm lại, việc luật hóa tài sản số sẽ thay đổi cách nền kinh tế truyền thống vận hành, từ sở hữu, chuyển nhượng đến định giá tài sản. Nó giúp phá vỡ rào cản tài chính truyền thống, thúc đẩy tài chính toàn diện, mở rộng cơ hội tiếp cận tài sản cho nhiều đối tượng, đồng thời đòi hỏi hệ thống pháp lý và doanh nghiệp phải đổi mới để thích nghi với mô hình tài sản thời đại số.

- Ông có khuyến nghị gì để thực thi Luật một cách hiệu quả?

TS. Đặng Minh Tuấn: Luật Công nghiệp Công nghệ số đã tạo ra một khuôn khổ pháp lý đột phá, nhưng nếu không được triển khai đúng cách, quyết liệt và đồng bộ thì vẫn có nguy cơ “trễ nhịp” và bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Tôi xin đưa ra một số khuyến nghị như sau: Thứ nhất, cần ban hành sớm các nghị định, thông tư hướng dẫn rõ ràng và sát thực tiễn. Luật chỉ là khung, nhưng để đi vào cuộc sống thì doanh nghiệp và các địa phương cần những hướng dẫn cụ thể, dễ áp dụng, đặc biệt trong các vấn đề còn mới như tài sản mã hóa, sandbox công nghệ hay ưu đãi thuế với chuyên gia nước ngoài.

Thứ hai, xây dựng một cơ quan điều phối liên ngành đủ mạnh ở cấp quốc gia. Vì luật này liên quan đến nhiều lĩnh vực, từ công nghệ, tài chính, giáo dục, đến an ninh, nên cần một đầu mối đủ năng lực để phối hợp, đôn đốc và tháo gỡ vướng mắc trong quá trình thực thi. Có thể cân nhắc thành lập một Ủy ban Quốc gia về Công nghiệp Công nghệ số.

Thứ ba, đẩy mạnh đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thực thi. Từ cấp bộ ngành đến địa phương, những người trực tiếp xét duyệt, cấp phép hay quản lý sandbox cần được cập nhật kiến thức về AI, blockchain, dữ liệu, tài sản số… để có thể “quản lý được cái mới mà không kìm hãm đổi mới”.

Thứ tư, thúc đẩy hợp tác công – tư và tham vấn doanh nghiệp, chuyên gia. Việc xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn công nghệ, sandbox, hay chính sách đầu tư phải có sự tham gia từ cộng đồng doanh nghiệp và giới nghiên cứu, để đảm bảo tính khả thi và phù hợp với thực tế vận hành.

Cuối cùng, cần truyền thông đầy đủ và có hệ thống đến toàn xã hội. Người dân, doanh nghiệp, nhà đầu tư… đều cần hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ và cơ hội mà luật mới mang lại. Khi toàn xã hội đồng thuận và hiểu đúng, thì việc thực thi luật mới đạt được hiệu quả thực chất. Tóm lại, Luật đã “mở cửa” thể chế, vấn đề còn lại là chúng ta có hành động đủ nhanh, đủ linh hoạt và đủ quyết tâm hay không. Nếu làm tốt, đây sẽ là nền móng để Việt Nam vươn lên trở thành trung tâm công nghệ số của khu vực và trên toàn thế giới.

Trân trọng cảm ơn ông!