Lập sàn tài sản số: 'Nước cờ' quyết định vị thế Việt Nam trên bản đồ số

Mở cánh cổng số hoá tài sản truyền thống

Trong bối cảnh tài sản số ngày càng trở thành một phần thiết yếu của nền kinh tế số toàn cầu, câu chuyện cấp phép cho các sàn giao dịch tài sản số tại Việt Nam đang trở nên cấp thiết. Sự phát triển nhanh của công nghệ blockchain và nhu cầu đầu tư tăng cao đòi hỏi một khung pháp lý minh bạch, an toàn để vừa bảo vệ nhà đầu tư, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Phạm Nguyễn Anh Huy, giảng viên Tài chính cấp cao tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng việc cấp phép cho các sàn giao dịch tài sản số không chỉ là một bước ngoặt pháp lý mà còn là cơ hội chiến lược để Việt Nam khẳng định vị thế là trung tâm tài chính số uy tín trong khu vực.

Theo ông Huy, việc công nhận và quản lý các sàn giao dịch tài sản số sẽ thu hút dòng vốn chất lượng từ cả trong và ngoài nước vào lĩnh vực fintech, thúc đẩy tạo việc làm trong ngành tài chính số và đa dạng hóa thị trường vốn, đồng thời gửi đi thông điệp về cam kết thúc đẩy đổi mới có trách nhiệm và tuân thủ các chuẩn mực toàn cầu về chống rửa tiền, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng.

Quan trọng hơn, việc sàn giao dịch tài sản số chính thức đi vào hoạt động có thể tạo động lực để giới tài chính đẩy mạnh số hoá các tài sản thực như bất động sản, tín chỉ carbon… từ đó phục vụ tốt hơn mục tiêu tăng trưởng. Việc cấp phép sàn này cũng sẽ giúp nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin của nhà đầu tư, giảm thiểu các hoạt động phi pháp.

TS Irfan Shakri, giảng viên Tài chính tại RMIT Việt Nam, nhận định rằng khung pháp lý cho sàn giao dịch tài sản số sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa đến toàn bộ hệ sinh thái tài chính. Trong bối cảnh thị trường hiện nay đang hoạt động trong “vùng xám” pháp lý, quy định rõ ràng sẽ giúp tạo dựng niềm tin, thu hút dòng vốn tổ chức và cá nhân còn đang dè dặt. Điều này giúp Nhà nước kiểm soát hiệu quả hơn nguồn lực tài chính và mở rộng nguồn thu từ thuế.

Với nhà đầu tư cá nhân, một môi trường minh bạch sẽ tạo ra cơ hội đa dạng hóa danh mục và tiếp cận các sản phẩm tài chính mới. Đối với các tổ chức như ngân hàng và quỹ đầu tư, sự rõ ràng về pháp lý là yếu tố tiên quyết để đảm bảo tuân thủ và quản trị rủi ro. Một thị trường được quản lý tốt cũng sẽ thu hút FDI, nhân lực chất lượng cao và đưa Việt Nam tiến gần hơn tới nền kinh tế số toàn cầu.

Lưu ý gì khi xây dựng sàn giao dịch tài sản số?

Dù tiềm năng là rất lớn, các chuyên gia nhấn mạnh rằng các nhà hoạch định chính sách cần tiếp cận một cách thận trọng và bài bản trong quá trình đưa các sàn tài sản số vào phạm vi điều tiết của pháp luật. Theo TS Irfan Shakri, thách thức lớn nhất là ngăn chặn các hành vi gian lận và thao túng thị trường như “bơm thổi giá rồi bán tháo” (pump-and-dump) và các hành vi lừa đảo khác. Ông cho rằng cần áp dụng các cơ chế giám sát mạnh mẽ, xử phạt nghiêm minh và hành động thực thi quyết liệt để răn đe.

Bên cạnh đó là các rủi ro như rửa tiền và tài trợ khủng bố đòi hỏi áp dụng nghiêm ngặt quy trình nhận biết khách hàng (KYC), giám sát giao dịch thời gian thực và thẩm định năng lực các sàn được cấp phép. Điều này cần đầu tư lớn vào công nghệ tiên tiến và đội ngũ nhân lực chuyên môn.

Một rủi ro không thể xem nhẹ là an ninh mạng. Các sàn giao dịch tài sản số cần tuân thủ các tiêu chuẩn bảo mật cao nhất, thực hiện kiểm toán độc lập thường xuyên và có kế hoạch phục hồi sau sự cố. Song song đó, nhà đầu tư cần được giáo dục đầy đủ về rủi ro, cơ chế giải quyết tranh chấp rõ ràng và được tiếp cận thông tin minh bạch để tự bảo vệ mình.

Để cân bằng giữa bảo vệ nhà đầu tư nhưng không kìm hãm xu hướng đổi mới công nghệ, TS Phạm Nguyễn Anh Huy đề xuất xây dựng mô hình sandbox – môi trường thử nghiệm chính sách, cho phép các công ty fintech và cơ quan quản lý cùng nhau phát triển giải pháp và điều chỉnh chính sách trong phạm vi kiểm soát. Điều này đã được chứng minh hiệu quả tại các thị trường như Australia hay Anh.

Các tiêu chuẩn vận hành cũng nên bám sát các thông lệ quốc tế, nhưng cần điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện trong nước, bao gồm tỷ lệ người dùng điện thoại di động cao, tầng lớp nhà đầu tư cá nhân đang nổi lên và hệ sinh thái thanh toán số đang phát triển. Điều đó có nghĩa là xây dựng luật pháp trung lập về công nghệ, đồng thời trao quyền linh hoạt cho cơ quan quản lý để điều chỉnh kịp thời khi ngành đi lên.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, không có một mô hình duy nhất phù hợp cho mọi quốc gia trong việc điều tiết sàn giao dịch tài sản số. Theo TS Phạm Nguyễn Anh Huy, bài học quan trọng là phải duy trì sự cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và thúc đẩy đổi mới. Một số quốc gia đã quá vội vàng ban hành các khung pháp lý khắt khe, khiến các công ty khởi nghiệp địa phương phải rời sang quốc gia khác. Ngược lại, một số quốc gia chậm trễ trong việc điều tiết, dẫn đến bất ổn thị trường, gian lận và mất uy tín. Theo TS Huy, Việt Nam nên tránh cả hai thái cực này.

Các trung tâm tài chính như Singapore, UAE hay Australia đều áp dụng cách tiếp cận theo từng giai đoạn, dựa trên nguyên tắc như cấp phép với các yêu cầu rõ ràng về lưu ký tài sản, phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, an ninh mạng và công khai thông tin, đồng thời để ngỏ không gian cho đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, ông Huy cũng cho rằng Việt Nam cũng nên tránh việc sao chép hoàn toàn các quy định từ nước ngoài. Chính sách cần gắn với thực tiễn trong nước, bởi trình độ nhận thức tài chính và công nghệ của đại bộ phận người dân còn hạn chế, trong khi sự tham gia của nhà đầu tư cá nhân và khu vực tài chính phi chính thức lại rất lớn.

Do đó, Việt Nam cần đẩy mạnh thử nghiệm chính sách, tăng cường phối hợp liên ngành và hợp tác công – tư để đạt sự linh hoạt và phù hợp. Một bài học quan trọng khác là sự cần thiết của tính minh bạch và thực thi trong quy định pháp luật. Sự mập mờ sẽ tạo ra rào cản cho các đơn vị hoạt động hợp pháp và mở đường cho những đối tượng hoạt động thiếu thiện chí. Các hướng dẫn rõ ràng và thực thi nhất quán sẽ giúp xây dựng niềm tin vào thị trường và thu hút dòng vốn đầu tư có trách nhiệm.

TS Huy nhấn mạnh: Mục tiêu không phải là sao chép mô hình Silicon Valley hay Singapore, mà là xây dựng một hệ sinh thái tài chính số “mang bản sắc Việt Nam” – an toàn, toàn diện và gắn với các ưu tiên chiến lược như tăng trưởng xanh, tài chính toàn diện và chuyển đổi số. Đó là một mô hình quản lý thông minh, đủ mạnh để đảm bảo niềm tin, nhưng cũng đủ linh hoạt để đổi mới phát triển.